Veel mensen gaan er automatisch van uit dat hun partner bij overlijden recht heeft op een nabestaandenuitkering van de overheid. Dat klopt niet meer — en al lang niet. De Algemene Nabestaandenwet is de afgelopen decennia fors versoberd. Het gevolg: een groot financieel gat voor nabestaanden die geen of onvoldoende ANW-uitkering ontvangen. In dit artikel leg ik uit wat het ANW-gat is, wie er last van heeft en hoe een ANW-hiaatverzekering dat gat dicht.
De Algemene Nabestaandenwet (ANW) is een volksverzekering die een uitkering verstrekt aan nabestaanden van iemand die is overleden. De wet is in 1996 ingevoerd als opvolger van de veel ruimere Algemene Weduwen- en Wezenwet (AWW).
De ANW wordt uitgevoerd door de SVB (Sociale Verzekeringsbank) en gefinancierd via premies die alle ingezetenen van Nederland betalen — ook mensen zonder werk.
Bedragen worden periodiek aangepast aan het minimumloon. Controleer actuele bedragen via svb.nl.
Bij de overgang van de AWW naar de ANW in 1996 zijn de voorwaarden voor een nabestaandenuitkering drastisch aangescherpt. Waar vroeger vrijwel elke nabestaande recht had op een uitkering, gelden nu strenge inkomens- en situatiegebonden eisen.
Een nabestaande heeft alleen recht op ANW als aan minstens één van de volgende voorwaarden wordt voldaan:
De nabestaande heeft een ongehuwd kind onder de 18 jaar dat niet tot een ander huishouden behoort.
De nabestaande is voor minimaal 45% arbeidsongeschikt.
De nabestaande is geboren vóór 1 januari 1950 (overgangsregeling; deze groep krimpt jaarlijks).
Voldoe je niet aan één van deze voorwaarden? Dan heb je geen recht op ANW — ongeacht hoe lang je getrouwd was, hoe hoog je gezamenlijk inkomen was of hoe afhankelijk je van je partner was.
Zelfs als je wél voldoet aan een van de voorwaarden, wordt de ANW-uitkering gekort als je eigen inkomen boven een bepaalde grens uitkomt. Verdien je meer dan de vrijstellingsgrens (ca. €3.000 bruto per jaar), dan wordt elke euro extra inkomen voor tweederde gekort op de ANW-uitkering. Bij een inkomen boven de ANW-uitkering vervalt de uitkering volledig.
Het resultaat: de meeste werkende, kindloze of oudste-kind-meerderjarige nabestaanden in Nederland ontvangen helemaal geen ANW. Dat is het ANW-gat.
In de praktijk heeft de meerderheid van de werkende Nederlanders een ANW-gat. Dat klinkt dramatisch — maar het is de realiteit. Bekijk welke situaties het vaakst voorkomen:
Geen recht op ANW tenzij de nabestaande arbeidsongeschikt is of vóór 1950 geboren. Dit treft veruit de grootste groep.
Samenwoners die niet getrouwd zijn en geen geregistreerd partnerschap hebben, zijn geen nabestaande in de zin van de ANW. Zij hebben sowieso geen recht op een uitkering.
Zelfs wie formeel recht heeft op ANW, ziet de uitkering snel verdampen door de inkomenstoets. Een werkende partner met een modaal inkomen ontvangt netto vrijwel niets.
Wie hertrouwt of een nieuwe partner krijgt, verliest het recht op ANW — ook als de kinderen nog thuis wonen.
Een ANW-hiaatverzekering (ook wel ANW-hiaatpolis of nabestaandenverzekering) vult het inkomensgat op dat ontstaat doordat de nabestaande geen of onvoldoende ANW ontvangt. De verzekering keert een maandelijks bedrag uit aan de nabestaande — totdat die de AOW-leeftijd bereikt of hertrouwt.
De ANW-hiaatverzekering is een risicoverzekering: er is geen spaarelement. Je betaalt premie voor de dekking, en als je partner overlijdt vóór de pensioenleeftijd, ontvangt die partner de maandelijkse uitkering.
Een ANW-hiaatverzekering kan op twee manieren worden afgesloten:
Veel werkgevers bieden een collectieve ANW-hiaatverzekering aan als onderdeel van het arbeidsvoorwaardenpakket. De premie wordt betaald door de werkgever of gedeeld met de werknemer.
Je sluit zelf een polis af bij een verzekeraar, onafhankelijk van je werkgever. De premie is hoger dan bij een collectieve verzekering, maar de dekking blijft bestaan ongeacht je arbeidsverhouding.
| Kenmerk | Collectief | Individueel |
|---|---|---|
| Premie | Laag (collectiviteitskorting) | Hoger |
| Medische acceptatie | Vaak niet vereist | Verplicht bij aanvraag |
| Continuïteit bij baanwisseling | Stopt bij uitdiensttreding | Blijft bestaan |
| Flexibiliteit | Beperkt | Hoog |
| Geschikt voor | Werknemers met stabiel dienstverband | Zelfstandigen en flexwerkers |
De hoogte van de uitkering stel je bij afsluiten vast — en dat is precies de kunst. Je wilt het bedrag afstemmen op het werkelijke inkomensgat van de nabestaande. Daarvoor zijn twee vragen relevant:
Het verschil tussen die twee bedragen is het te verzekeren ANW-hiaat. De uitkering loopt door tot de nabestaande de AOW-leeftijd bereikt — tenzij de nabestaande eerder overlijdt, hertrouwt of een geregistreerd partnerschap aangaat.
De premie van een individuele ANW-hiaatverzekering is niet aftrekbaar in box 1. Er is geen fiscaal voordeel bij de inleg — vergelijkbaar met een gewone overlijdensrisicoverzekering.
Als de werkgever de premie betaalt, is dit voor de werkgever een aftrekbare bedrijfskost. Voor de werknemer is de door de werkgever betaalde premie doorgaans geen belastbaar loonvoordeel — maar dit kan per situatie verschillen.
De maandelijkse uitkering aan de nabestaande is belast als inkomen in box 1. De nabestaande betaalt dus inkomstenbelasting over de ontvangen bedragen. Dit is vergelijkbaar met de echte ANW-uitkering, die ook belast is.
Een ANW-hiaatverzekering is zinvol in alle situaties waarbij de nabestaande na overlijden geen of onvoldoende ANW ontvangt én niet volledig financieel zelfstandig is. Dat geldt voor:
Stellen zonder kinderen — of waarvan het jongste kind inmiddels 18 is — die financieel van elkaar afhankelijk zijn.
Huishoudens met een hypotheek waarbij beide inkomens nodig zijn voor de maandlasten.
Zelfstandigen die geen collectieve ANW-hiaatverzekering via een werkgever hebben.
Nabestaanden met een laag eigen inkomen die bij overlijden van de partner financieel kwetsbaar zijn.
Werknemers bij wie de collectieve ANW-hiaatdekking stopt bij ontslag of pensionering — en die dit risico bewust willen afdekken.
Een ANW-hiaatverzekering is doorgaans niet nodig als de nabestaande volledig financieel zelfstandig is, voldoende eigen inkomen heeft of al een uitgebreid nabestaandenpensioen opbouwt via de werkgever. In dat geval dekt het nabestaandenpensioen het inkomensgat al voor een groot deel.
Veel werknemers denken dat ze via hun werkgever een ANW-hiaatverzekering hebben — maar realiseren zich niet dat die dekking stopt zodra ze van baan wisselen, een periode als zzp'er werken of met pensioen gaan. Controleer dit bij elke baanwisseling.
Samenwoners die niet getrouwd zijn en geen geregistreerd partnerschap hebben, hebben geen recht op ANW. Maar ook bij een ANW-hiaatverzekering worden zij soms niet als nabestaande erkend. Controleer de polisdefinitie van 'nabestaande' altijd goed.
Sommige collectieve ANW-hiaatverzekeringen keren een vast bedrag uit dat al jarenlang niet is geïndexeerd. Als de levenskosten stijgen maar de uitkering niet, is de dekking bij overlijden onvoldoende.
Een ANW-hiaatverzekering staat nooit op zichzelf. De combinatie met het nabestaandenpensioen via de werkgever, een ORV en eventuele eigen reserves bepaalt samen of de nabestaande echt goed beschermd is.
